Ψηφιακή Πλατφόρμα Πολιτισμού culture365.gr
«Γιατί λέμε ψέματα την Πρωταπριλιά; Η μακρά ιστορία ενός παγκόσμιου εθίμου»

«Γιατί λέμε ψέματα την Πρωταπριλιά; Η μακρά ιστορία ενός παγκόσμιου εθίμου»

Συντάκτρια Μαριορή Γρηγορίου
Κάθε χρόνο την 1η Απριλίου αναβιώνει το έθιμο της Πρωταπριλιάς, μία παιγνιώδης συνήθεια των ανθρώπων να λένε ψέματα και να κάνουν φάρσες, με στόχο τη διασκέδαση.

Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι το έθιμο της Πρωταπριλιάς, ένα από τα ελάχιστα με παγκόσμια διάσταση, έχει έρθει από την Ευρώπη και πέρασε στην Ελλάδα την εποχή των Σταυροφοριών, ενώ άλλοι θεωρούν ότι οι ρίζες του βρίσκονται στην Αρχαία Ελλάδα.

Σύμφωνα με τους τελευταίους, κατά την κλασική αρχαιότητα, η 1η Απριλίου ήταν ημέρα αφιερωμένη στο θεό Διόνυσο, προστάτη της βλάστησης, του κρασιού και της διασκέδασης. Οι αρχαίοι Έλληνες, στο πλαίσιο των εορτών προς τιμή του θεού, επιδίδονταν σε ενθουσιώδεις εορτασμούς, που περιλάμβαναν συμπόσια με μουσική και χορό, ενώ συμμετείχαν και σε
πομπές, στις οποίες τραγουδούσαν ύμνους και διθυράμβους με περιπαικτική διάθεση. Το συγκεκριμένο έθιμο φαίνεται να πέρασε στους Ρωμαίους με τη γιορτή της Κοροϊδίας και του Ξεγελάσματος, που ήταν αφιερωμένη στη θεά Venus Aprilis (Απριλίος Αφροδίτη) και έδινε το
έναυσμα για απελευθέρωση του πνεύματος ταυτόχρονα με την οργιώδη απελευθέρωση της φύσης.

Επικρατέστερη, ωστόσο, μεταξύ των ερευνητών είναι η άποψη για την προέλευση του εθίμου της πρωταπριλιάς από τη Βορειοδυτική Ευρώπη. Σύμφωνα με μία εκδοχή, το έθιμο έχει τις ρίζες του στους Κέλτες ψαράδες, οι οποίοι ξεκινούσαν τη θερινή περίοδο ψαρέματος την 1η του Απρίλη. Καθώς, όμως, οι καιρικές συνθήκες δεν ήταν ακόμα οι καλύτερες και η ψαριά
από μικρή έως ανύπαρκτη, προκειμένου να μην ντροπιαστούν, έλεγαν διάφορα ψέματα και φανταστικές ιστορίες που δικαιολογούσαν την αποτυχία τους και έτσι η 1η του Απρίλη ταυτίστηκε με το ψέμα και την υπερβολή. Η πιο διαδεδομένη, ωστόσο, εκδοχή για την καθιέρωση της Πρωταπριλιάς μάς γυρνάει στη Γαλλία του 16ου αιώνα. Τον Μεσαίωνα, οι
Γάλλοι γιόρταζαν την πρωτοχρονιά την 1η Απριλίου. Με την καθιέρωση του Γρηγοριανού ημερολογίου, το οποίο αντικατέστησε το Ιουλιανό το 1582, η έναρξη του έτους μεταφέρθηκε την 1η Ιανουαρίου. Η αλλαγή αυτή δεν έγινε δεκτή από όλους τους Γάλλους υπηκόους, οι οποίοι συνέχιζαν να γιορτάζουν την πρωτοχρονιά όπως είχαν συνηθίσει, με αποτέλεσμα να δέχονται από τους υπόλοιπους περιπαιχτικά ψέματα ή αστεία πρωτοχρονιάτικα δώρα,
συνήθεια που καθιέρωσε την 1η Απριλίου ως ημέρα κοροϊδίας και φάρσας.

Στη χώρα μας το έθιμο της πρωταπριλιάς είναι γνωστό ήδη από την εποχή των Σταυροφοριών, έχοντας αποκτήσει εδώ, ωστόσο, μία διαφορετική χροιά. Σύμφωνα με τους Έλληνες λαογράφους, τα ψέματα στην ελληνική πρωταπριλιά έχουν αποτροπαϊκό χαρακτήρα, λέγονται, δηλαδή, για να ξορκίσουν το κακό και τις βλαπτικές δυνάμεις. Σε κάποιες περιοχές θεωρούν ότι όποιος καταφέρει να ξεγελάσει τον άλλο, θα έχει την τύχη με το
μέρος του όλη την υπόλοιπη χρονιά, ενώ, αντίθετα, όποιος πέσει θύμα, πιστεύεται ότι θα έχει γρουσουζιά για όλο τον χρόνο.

Με την εξέλιξη της τεχνολογίας και την ανάπτυξη των μέσων μαζικής επικοινωνίας, αρχικά του ραδιοφώνου και στη συνέχεια της τηλεόρασης, του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι φάρσες της πρωταπριλιάς άρχισαν να λαμβάνουν μαζικό χαρακτήρα με «θύμα»
το παγκόσμιο κοινό, ενώ σήμερα τα hoax και τα fake news έχουν πάρει τη θέση των παραδοσιακών αθώων ψεμάτων και περιπαικτικών αστείων, και όχι μόνο κατά την συγκεκριμένη μέρα.

Ας δούμε μερικά από τα πιο διάσημα πρωταπριλιάτικα ψέματα που πρόβαλαν κατά καιρούς τα ΜΜΕ σε όλο τον κόσμο και έμειναν στην ιστορία.

Η μηχανή που θα έλυνε το πρόβλημα της παγκόσμιας πείνας
Την Πρωταπριλιά του 1878, η εφημερίδα της Νέας Υόρκης «Graphic» ανακοίνωσε πως ο εφευρέτης του ηλεκτρικού λαμπτήρα και του φωνόγραφου, Τόμας Έντισον, κατασκεύασε μία μηχανή που «μετατρέπει το χώμα σε δημητριακά και το νερό σε κρασί, με μία μόνο κίνηση». Η είδηση αναπαράχθηκε από όλα τα αμερικάνικα έντυπα και έκανε τον γύρο του κόσμου, για να διαψευσθεί από την εφημερίδα την ίδια κιόλας μέρα.

Ήρθε το τέλος του κόσμου!
Στις 31 Μαρτίου 1940, ένας ραδιοφωνικός σταθμός στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ μετέδωσε την είδηση ότι το αμερικάνικο ινστιτούτο «Franklin» είχε προβλέψει ότι την επόμενη ημέρα, στις 3 μ.μ. τοπική ώρα, θα έρχονταν «το τέλος του κόσμου». Χιλιάδες άτομα πανικοβλήθηκαν, οι
τηλεφωνικές γραμμές «άναψαν» από τρομαγμένους πολίτες που ζητούσαν πληροφορίες από τις αρχές, για να αποδειχτεί ότι τη φάρσα είχε οργανώσει ο υπεύθυνος τύπου του ινστιτούτου προκειμένου να διαφημίσει μία διάλεξη που θα γινόταν την επόμενη μέρα με τίτλο «Ποιο θα είναι το τέλος του κόσμου;».

Η σοδειά των μακαρονιών…
Την 1η Απριλίου του 1957 πραγματοποιήθηκε μία φάρσα που θεωρήθηκε η μεγαλύτερη απάτη που στήθηκε ποτέ από μεγάλο πρακτορείο ειδήσεων. Η εκπομπή του BBC «News Panorama» μετέδωσε βίντεο που έδειχνε μία οικογένεια αγροτών στην Ελβετία την περίοδο της συγκομιδής να μαζεύει… μακαρόνια από ένα φυτό με την ονομασία «spaghetti tree». Για πολλές μέρες το τηλεφωνικό κέντρο του BBC κατακλύστηκε από χιλιάδες τηλεφωνήματα, στα οποία οι τηλεθεατές ζητούσαν συμβουλές για το πώς μπορούσαν να καλλιεργήσουν το συγκεκριμένο είδος δέντρου!

Η γήινη βαρύτητα αποσταθεροποιείται!
Κατά τη διάρκεια ραδιοφωνικής συνέντευξης στο BBC Radio 2, το πρωινό της Πρωταπριλιάς του 1976, ο αστρονόμος Patrick Moore ανακοίνωνε ότι στις 9:47 π.μ. η ευθυγράμμιση των πλανητών Πλούτωνα και Δία θα προκαλούσε αποσταθεροποίηση της γήινης βαρύτητας, προτρέποντας τους ακροατές να πηδήξουν στον αέρα ώστε να βιώσουν την έλλειψή της.
Ακολούθησαν εκατοντάδες τηλεφωνήματα που επιβεβαίωναν τους ισχυρισμούς του αστρονόμου, με το κοινό να αναφέρει ότι «νιώθει ότι επιπλέει στον χώρο»!

Το Big Ben έγινε ψηφιακό
Την 1η Απριλίου του 1980, το BBC ανακοίνωσε ότι το Big Ben, το διασημότερο ρολόι στον κόσμο, θα ξεκινούσε να λειτουργεί με ψηφιακό μηχανισμό και οι δείκτες του θα δίνονταν δώρο στους πρώτους τέσσερις ακροατές που θα επικοινωνούσαν με τον σταθμό. Τα τηλέφωνα πήραν φωτιά από ακροατές που ήλπιζαν να αποκτήσουν με αυτόν τον τρόπο «ένα κομμάτι ιστορίας»!

Υπάρχει το χωριό του Aστερίξ!
Οι συντάκτες της βρετανικής εφημερίδας «Independent», την πρωταπριλιά του 1993, δημοσίευσαν ρεπορτάζ για την ανακάλυψη του χωριού του Aστερίξ από επιστήμονες της Oξφόρδης, με τις ανασκαφές να φέρνουν στην επιφάνεια «μενίρ και νομίσματα τα οποία απεικόνιζαν αγριογούρουνα»!

Βρέθηκε ο τάφος του Σωκράτη
Ας δούμε, τέλος, και μια φάρσα που έκανε το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού, την Πρωταπριλιά του 1995, και η οποία αναπαράχθηκε από πολλά ξένα ΜΜΕ, πριν αποκατασταθεί η αλήθεια λίγο αργότερα. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του υπουργείου, είχε ανακαλυφθεί, κοντά στην Ακρόπολη, ο τάφος του Σωκράτη, ενώ, μεταξύ των ευρημάτων,
ήταν και το βάζο με τα υπολείμματα του κώνειου, το οποίο είχε πιει πριν πεθάνει ο σπουδαίος Αθηναίος φιλόσοφος!

Close Menu